มนุษย์แสดงพฤติกรรมแตกต่างกันไป ขึ้นกับปัจจัยด้านสถานการณ์  สิ่งแวดล้อม และเงื่อนไข ซึ่งสิ่งที่แสดงออก  อาการ บทบาท ลีลา ท่าที  ความประพฤติที่มีผลต่อสุขภาพทั้งทางที่ดีและไม่ดี ถือเป็นพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพทั้งนั้น สำหรับพฤติกรรมที่ควรทราบเพื่อประกอบการพิจารณาสร้างเสริมสุขภาพมี  ดังนี้

  • พฤติกรรมสุขภาพ (Health Behavior)

พฤติกรรมสุขภาพ  คือ แนวคิดเกี่ยวกับทั้งพฤติกรรมภายนอก (Overt behavior)   และพฤติกรรมภายใน (Covert behavior)  ซึ่งพฤติกรรมภายนอก ได้แก่ การปฏิบัติที่สามารถสังเกตและมองเห็นได้   ส่วนพฤติกรรมภายใน ได้แก่ องค์ประกอบทางจิตวิทยา (Psychological factors)  ซึ่งมีความคิดความเชื่อ  การรับรู้  แรงจูงใจ  ค่านิยม  ทัศนคติ   และความคาดหวัง  โดยในทางพฤติกรรมศาสตร์เชื่อว่า  องค์ประกอบเหล่านี้มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมสุขภาพของบุคคล   ซึ่งจากการทบทวนการให้ความหมายพฤติกรรมสุขภาพ  พบว่า  ส่วนใหญ่มีความหมายคล้ายคลึงกัน  คือเป็นการแสดงออกของบุคคลทั้งภายในและภายนอก  ที่สังเกตได้และสังเกตไม่ได้ในการกระทำหรืองดเว้นการกระทำสิ่งที่มีผลต่อสุขภาพ   โดยจะขอยกตัวอย่างพฤติกรรมสุขภาพที่ควรรู้ ดังนี้

พฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ

  • พฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ (Health Promotion Behavior) 

เป็นพฤติกรรมที่คนปฏิบัติเพื่อให้มีสุขภาพแข็งแรงสมบูรณ์ยิ่งขึ้น   ในที่นี้คำว่าสุขภาพรวมทั้งด้านร่างกายเพิ่มความสูง  จิตใจ  อารมณ์  สังคมและจิตวิญญาณ  ซึ่งตัวอย่างพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ   ได้แก่ พฤติกรรมการออกกำลังกาย  พฤติกรรมการบริโภคอาหารให้ถูกหลักโภชนาการ  พฤติกรรมการผ่อนคลาย  หรือ  พฤติกรรมการพักผ่อน เป็นต้น

  • พฤติกรรมการดูแลตนเอง (Self Care Behavior) 

เป็นกิจกรรมการดูแลตนเอง  ซึ่งบุคคล ครอบครัว ชุมชน  ทำหน้าที่ดูแลตนเองนับตั้งแต่การป้องกันโรคไม่ให้เจ็บป่วย  การส่งเสริมสุขภาพให้ร่างกายแข็งแรง  การบำบัดรักษา และการฟื้นฟูสภาพร่างกายและจิตใจภายหลังการเจ็บป่วย

พฤติกรรมเสี่ยง

  • พฤติกรรมเสี่ยง (Risk Behavior)

เป็นพฤติกรรมที่เมื่อบุคคลปฏิบัติไปแล้วอาจก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพ  เช่น เกิดโรคหรือการบาดเจ็บ  ตัวอย่างพฤติกรรมเสี่ยง ได้แก่ พฤติกรรมการสูบบุหรี่   พฤติกรรมการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์  พฤติกรรมการบริโภคอาหารไขมัน  พฤติกรรมการขับขี่ยานพาหนะโดยไม่เคารพกฎจราจร  พฤติกรรมการเที่ยวหญิงบริการ  หรือพฤติกรรมการเสพสารเสพติด เป็นต้นหากเด็กวัยรุ่นกำลังโตร่างกายก็จะไม่สามารถเพิ่มความสูงขึ้นอีก

  • พฤติกรรมการป้องกันโรค (Preventive Behavior) 

หมายถึง   การปฏิบัติของบุคคลเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดโรคขึ้น  ได้แก่ การไม่สูบบุหรี่  การสวมหมวกกันน็อก การคาดเข็มขัดนิรภัยขณะขับขี่ยวดยานพาหนะ  การออกกำลังกาย  การรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ เป็นต้น

พฤติกรรมการเจ็บป่วย

  • พฤติกรรมการเจ็บป่วย (Illness Behavior)

หมายถึง  การที่บุคคลปฏิบัติเมื่อมีอาการผิดปกติหรือเมื่อรู้สึกว่าตนเองเจ็บป่วย  ได้แก่ การถามบุคคลอื่นหรือผู้ใกล้ชิดเกี่ยวกับอาการของตน  การเพิกเฉยการแสวงหาการรักษา  การหลบหลีกจากสังคม เป็นต้น

  • พฤติกรรมบทบาทคนเจ็บ (Sick role Behavior) 

หมายถึง  การปฏิบัติพฤติกรรมของผู้ที่ทราบแล้วว่าตนเองเจ็บป่วย โดยอาจทราบจากความคิดเห็นของผู้อื่น  หรือ เป็นความ  คิดเห็นของผู้ป่วยเอง  จะเห็นว่า  พฤติกรรมสุขภาพเกิดขึ้นได้เนื่องจาก   การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของมนุษย์ที่เกิดจาก   การเรียนรู้  การรับรู้  ทัศนคติ  ค่านิยม  การเลียนแบบ  และ การถูกบังคับ    ตลอดจนสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ      การปฏิบัติซึ่งเป็นพฤติกรรมทั้งด้านบวก (Positive behavior)    และ ด้านลบ (Negative  behavior)  ซึ่งพฤติกรรมทางด้านลบเป็นสิ่งที่ก่อให้เกิดปัญหาทางสุขภาพที่ยิ่งใหญ่ต้องรีบดำเนินการแก้ไข

  • พฤติกรรมด้านลบที่ก่อให้เกิดปัญหาสุขภาพ

ปัญหาสุขภาพและการเจ็บป่วยที่พบเห็บโดยทั่วไปในปัจจุบัน  ส่วนใหญ่มีสาเหตุจากการปฏิบัติพฤติกรรมสุขภาพที่ไม่เหมาะสม    ซึ่งเป็นพฤติกรรมด้านลบ   ในที่นี้จะกล่าวถึงลักษณะพฤติกรรมทางด้านลบ ที่มีผลต่อสุขภาพที่สำคัญ ๆ ดังนี้  ได้แก่

  1. พฤติกรรมทางลบที่มีผลต่อการเกิดโรคติดต่อ เช่น พฤติกรรมการมีเพศสัมพันธ์ที่ไม่ปลอดภัยก่อให้เกิดโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
  2. พฤติกรรมทางลบที่มีผลต่อการเกิดโรคไม่ติดต่อ  เช่น  พฤติกรรมการบริโภคอาหารผิดหลักโภชนาการ  และมีสารปนเปื้อน  พฤติกรรมการดื่มสุราและสูบบุหรี่  พฤติกรรมการไม่ออกกำลังกาย และพฤติกรรม การขับขี่รถโดยไม่เคารพกฎจราจร  เป็นต้น
  3. พฤติกรรมด้านลบที่เกิดจาการเปลี่ยนแปลงสังคมและสิ่งแวดล้อม  เป็นผลมาจากการเปลี่ยนแปลงทางด้านเศรษฐกิจสังคม   และกระแสการพัฒนาทางด้านอุตสาหกรรม   ทำให้ประเทศไทยมีการนำเอาเทคโนโลยีมาใช้ในภาคอุตสาหกรรมมากขึ้น  สิ่งที่ตามมาคือ  มีการทำลายสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ  เกิดมลพิษ  มลภาวะทั้งในดิน  น้ำ และอากาศ
  4. พฤติกรรมด้านลบที่ก่อให้เกิดความเสี่ยงจากการทำงาน เช่น  พฤติกรรมเสี่ยงจากการทำงานภาคเกษตรกรรม  พฤติกรรมเสี่ยงจากการทำงานภาคอุตสาหกรรม  และ พฤติกรรมเสี่ยงจากการทำงานภาคบริการ

สรุปแล้วจะเห็นว่า  พฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพมีทั้งพฤติกรรมที่เกิดขึ้นก่อนและหลังการเกิดปัญหาสุขภาพ   แต่พฤติกรรมที่สำคัญและจำเป็นต้องทำความเข้าใจให้มาก คือ พฤติกรรมสุขภาพที่ปฏิบัติขณะยังมีสุขภาพดี   ในขณะเดียวกันพฤติกรรมเสี่ยงต่าง ๆ  ที่ถือเป็นพฤติกรรมทางด้านลบที่ก่อให้เกิดปัญหาสุขภาพ     จำเป็นต้องรีบดำเนินการปรับเปลี่ยนให้มีความเหมาะสมซึ่งเป็นการแก้ไขปัญหาสุขภาพที่ต้นเหตุ   และเป็นการจัดการกับปัญหาสุขภาพแนวใหม่ตามแผนพัฒนาสุขภาพแห่งชาติ